“광대한 마음은 광대하다고, 광대하지 않은 마음은 그렇지 않다고 안다. 더 높은 것이 있는 마음은 그렇다고, 위없는 마음은 위없다고 안다. 삼매에 든 마음은 들었다고, 삼매에 들지 않은 마음은 들지 않았다고 안다. 해탈한 마음은 해탈했다고, 해탈하지 않은 마음은 하지 않았다고 안다. 그 영역이 있을 때마다 이를 직접 실현할 수 있다.”
mahaggataṁ vā cittaṁ mahaggataṁ cittanti pajāneyyaṁ, amahaggataṁ vā cittaṁ amahaggataṁ cittanti pajāneyyaṁ; sauttaraṁ vā cittaṁ sauttaraṁ cittanti pajāneyyaṁ, anuttaraṁ vā cittaṁ anuttaraṁ cittanti pajāneyyaṁ; samāhitaṁ vā cittaṁ samāhitaṁ cittanti pajāneyyaṁ, asamāhitaṁ vā cittaṁ asamāhitaṁ cittanti pajāneyyaṁ; vimuttaṁ vā cittaṁ vimuttaṁ cittanti pajāneyyaṁ, avimuttaṁ vā cittaṁ avimuttaṁ cittanti pajāneyyan’ti, tatra tatreva sakkhibhabbataṁ pāpuṇissasi, sati satiāyatane.
맛지마 니까야 MN 73 왓차 긴 경 (Mahāvacchasutta)배경
다른 마음을 아는 목록의 뒤 네 쌍입니다. mahaggata/amahaggata는 광대함의 유무, sauttara/anuttara는 더 높은 것이 있음과 위없음, samāhita/asamāhita는 삼매에 듦과 들지 않음, vimutta/avimutta는 해탈함과 해탈하지 않음입니다. “더 높은 것이 있는”을 곧 열등하다고 바꾸지 않았고, 삼매와 해탈도 서로 다른 쌍으로 남겼습니다. 마지막 문장은 앞에서 예고한 원함과 알맞은 영역의 두 조건 아래 이 마음 앎을 직접 실현할 수 있다고 닫습니다.
묵상
광대함·위없음·삼매·해탈이라는 말이 서로 비슷하게 들리나요? 정확한 정의를 당장 정하지 않아도 괜찮아요. 네 쌍이 각각 다른 기준으로 마음을 구별한다는 점만 알아볼 수 있을까요? 낯설다면 그대로 두어도 괜찮아요.